Τετάρτη, 23 Μαρτίου 2016

Όψεις... απόψεις της γραφής

Ένα ταξίδι στο μαγικό κόσμο της ιστορίας της γραφής από το Νηπιαγωγείο

Η ιδέα της γραφής με την έννοια της οπτικής αναπαράστασης της ανθρώπινης σκέψης εμφανίζεται γύρω στο 30.000 π.Χ. Στο ξεκίνημά της η γραφή δεν είναι τίποτα άλλο από ζωγραφική και φυσικά η προσπάθεια του ανθρώπου για επικοινωνία αφού εκφράζει τη σκέψη και την εμπειρία του. Με την εικόνα ο άνθρωπος καταγράφει την ιδέα του, δίνει όψη στην άποψή του. Με το πέρασμα του χρόνου η γραφή χάνει τον παραστατικό της χαρακτήρα, γίνεται οργανωμένο σύστημα κωδικών.
Από το "Όψεις - απόψεις της γραφής"




Γιατί η ιστορία της γραφής στο Νηπιαγωγείο;

  • Η ανάγκη των παιδιών αυτής της ηλικίας είναι να σημειώνει ζωγραφίζοντας τα στάδια μιας βιωματικής διαδικασίας.
  • Η ζωγραφιά μπορεί να αποδώσει μια έννοια ή μια σκέψη. Μέσα από τη διαδικασία της αφαίρεσης μπορεί να τα αποδώσει με συμβολικό τρόπο.
  • Αυτός ο συμβολικός τρόπος που μπορεί να είναι μια προσωπική ερμηνεία συναντά το συμβολικό σύστημα που χρησιμοποιούν οι ενήλικες για να επικοινωνήσουν.




Η επεξεργασία του συγκεκριμένου προγράμματος δίνει τη δυνατότητα στα παιδιά ως πεδίο διερεύνησης και πειραματισμού:
  • Να παρατηρήσουν την εξέλιξη της μορφής και των γραπτών συμβόλων.
  • Να ανακαλύψουν κοινά στοιχεία ανάμεσα στις παραδόσεις των λαών και να συνειδητοποιήσουν ότι  πολύ συχνά οι πολιτισμοί δανείζονται στοιχεία από άλλους πολιτισμούς και τα προσαρμόζουν στις δικές τους ανάγκες και συνήθειες.
  • Να πειραματιστούν με υλικά και εργαλεία.
  • Να αντιληφθούν ότι η γραφή είναι ένας κώδικας επικοινωνίας.
Τα παιδιά μέσα από βιωματικές διαδικασίες συνειδητοποιούν την αναγκαιότητα της γραφής ως κοινού κώδικα επικοινωνίας.
Αλληλεπιδρούν με διαφορετικά υλικά και τεχνικές και ανακαλύπτουν την εξέλιξη των υλικών.
Καθώς η επεξεργασία προχωράει τα παιδιά αρχίζουν να παράγουν δικά τους γραπτά κείμενα και να εισέρχονται σταδιακά στη μαγεία του γραπτού λόγου.


                        




Πότε ξεκίνησαν οι άνθρωποι να γράφουν; (τα παιδιά καταθέτουν τις απόψεις τους):

Οι άνθρωποι ξέρανε από πάντα να διαβάζουν.
Μαθαίνανε στο σχολείο αφού όλοι οι άνθρωποι πηγαίνουν στο σχολείο.
Αν κάποιος δεν πάει στο σχολείο, του μαθαίνει γράμματα η μαμά του.
Πάντα οι μεγάλοι μαθαίνουν γράμματα στους μικρούς γιατί οι μεγάλοι ξέρουν.
Νομίζω ότι οι άνθρωποι έμαθαν να διαβάζουν και να μιλάνε από τότε που γεννιούνται γιατί το έχουνε μέσα στο κεφάλι τους.
(λόγια παιδιών)





Είναι μια ζωγραφιά πάνω σε έναν τοίχο.
Είναι ένας άνθρωπος και ένα πουλάκι.
Είναι ένα μεγάλο ζώο, μια αγελάδα που έχει ρίξει κάτω έναν άνθρωπο.
Δεν είναι αγελάδα γιατί έχει κέρατα.
Υπάρχει και ένα ακόντιο. Μπορεί αυτός ο άντρας να σκότωσε την αγελάδα.
(λόγια παιδιών)

«Οι πρώτοι άνθρωποι δε διαφέρανε πολύ από τα ζώα. Γίνανε όμως πολύ σπουδαίοι… Γιατί έμαθαν κάτι που κανένα ζώο δεν έμαθε ποτέ, να σκέφτονται και να μιλάνε. Στην αρχή-αρχή ο άνθρωπος έβγαζε ήχους κι έκανε νοήματα. Λίγο λίγο όμως, καθώς χιλιάδες χρόνια περνούσαν, οι ήχοι έγιναν λέξεις. Ο άνθρωπος έγινε σοφός (χόμο σάπιενς σάπιενς-homo sapiens sapiens). Έμαθε  να μιλάει, να λογαριάζει και να ζωγραφίζει. Αυτό το τελευταίο ήταν μια πολύ σοφή εφεύρεση του σοφού ανθρώπου. Γιατί έτσι μπορούσε να δείξει στους άλλους ένα σωρό πράγματα που δεν μπορούσαν από μόνοι τους να δουν, να τους εξηγήσει ό,τι σκεφτόταν, να τους μιλήσει χωρίς να είναι μπροστά…»
Μια περιπέτεια χωρίς τέλος / Διονύσης Βαλάσης


Τα παιδιά μετά από την αφήγηση του παραμυθιού της Μάρως Λοΐζου «Ο άνθρωπος προχωρεί», διατυπώνουν τις παρακάτω απόψεις.

Η νοημοσύνη είναι κάτι που είναι μάλλον μέσα στο κεφάλι μας και μεγαλώνει μαζί μας.
Η γλώσσα είναι οι λέξεις που βγαίνουν από το στόμα μας.
Δεν είναι πάντα λέξεις γιατί τα μωρά δε μιλάνε βγάζουν ήχους που δεν τους καταλαβαίνουμε.
Σιγά σιγά οι ήχοι γίνονται λεξούλες.
Τα μωρά μοιάζουν λίγο με τους παλιούς ανθρώπους, δε μιλάνε και δεν τα καταλαβαίνουμε.
Νομίζω ότι είναι πολύ δύσκολο να καταλάβεις τι λέει ο άλλος άνθρωπος αν δε μιλάει.
Ο Βλαντ δε μιλάει αλλά καταλαβαίνει αφού παίζει μαζί μας. 
Μάλλον δε θέλει να μιλήσει και το μυαλό του λέει μη μιλάς.
(λόγια παιδιών)


 Πώς γράφτηκε η πρώτη επιστολή (R. Kipling)



«…Τι κρίμα, βρε μπαμπά, που ούτε εσύ ούτε και εγώ ξέρουμε να γράφουμε! Αν ξέραμε, θα στέλναμε ένα μήνυμα στη μαμά να μας στείλει το καμάκι. Δεν είναι φοβερό;… Ααα, κατάλαβα, θέλεις να σου γράψω τη διεύθυνση. Δεν ξέρω να γράφω, μα μπορώ να ζωγραφίζω, αν βρω κάτι μικρό που να χαράζει… Πρώτα θα  ζωγραφίσω τον μπαμπά μου να ψαρεύει. Δεν του μοιάζει και πολύ, μα η μαμά θα καταλάβει, γιατί  ζωγράφισα και το καμάκι του –σπασμένο. Τώρα θα κάνω και το άλλο καμάκι που χρειάζεται, το μαυρομάνικο. Λοιπόν, σου ζωγραφίζω και εμένα που σου το λέω. Τα μαλλιά μου δεν είναι τόσο όρθια, αλλά έτσι γίνονται πιο εύκολα. Και τώρα θα κάνω και εσένα. Δεν μπορώ να σε κάνω τόσο όμορφο, μα δεν πειράζει. Δεν θα με παρεξηγήσεις… Η μαμά έριξε μια ματιά στη ζωγραφιά, άρχισε να φωνάζει νευρικά κι όρμησε στον ξένο. <<Κοιτάξτε! Φαίνεται καθαρά τι έκανε. Χτύπησε τον Τεγουμάι μου με όλα αυτά τα ακόντια και τρόμαξε την Τάφι τόσο που της σηκώθηκαν τα μαλλιά…»



Ο καθένας καταλάβαινε ότι ήθελε γιατί μπερδευότανε, γιατί δεν μιλούσανε την ίδια γλώσσα.
Μπερδευτήκανε γιατί το κοριτσάκι η Τάφι ζωγράφιζε και ο ξένος και μετά η μαμά της δεν καταλαβαίνανε τις ζωγραφιές.
Η Τάφι ζωγράφιζε αυτό που σκεφτότανε αλλά επειδή δεν ήξερε πώς να το ζωγραφίσει δεν το έκανε καλό.
Εγώ νομίζω ότι η ζωγραφιές είναι άλλο πράγμα από τα γράμματα.
Τα γράμματα είναι ίδια για όλους, οι ζωγραφιές δεν είναι. Δηλαδή μπορεί αν κάνω ένα σπιτάκι αλλά δε θα είναι το ίδιο με αυτό που θα κάνει ο Δημήτρης και θα μπερδευτούμε.
(λόγια παιδιών)

Τα παιδιά μέσα από το θεατρικό παιχνίδι επεξεργάστηκαν το παραμύθι. Η επεξεργασία έγινε σε δύο φάσεις.
Στην 1η φάση τα παιδιά αναπαράστησαν τη δυσκολία επικοινωνίας των ηρώων της ιστορίας λόγω διαφορετικής γλώσσας και στη 2η φάση πρότειναν λύσεις.

Τι μπορεί να κρύβει η εικόνα;

Τα παιδιά χωρίστηκαν σε έξι ομάδες των τριών  ατόμων.
Σε κάθε ομάδα δόθηκαν έξι ίδιες εικόνες.
Τα παιδιά έπρεπε να φτιάξουν μια ιστορία χρησιμοποιώντας όλες τις εικόνες.
Στο τέλος της δραστηριότητας οι ομάδες παρουσίασαν στην ολομέλεια τις ιστορίες τους.
Μέσα από τις παρουσιάσεις ανακάλυψαν ομοιότητες και διαφορές.





Τα παιδιά μπορούσαν να αφηγηθούν την ιστορία με όποιον τρόπο ήθελαν.
Μπορούσαν να τοποθετήσουν τις εικόνες είτε κάθετα είτε οριζόντια είτε «άτακτα» στο χαρτί.
Ο αριθμός δίπλα στην εικόνα αντιστοιχεί στην αλληλουχία των εικόνων.



Μια φορά ήταν ένα φεγγάρι και πήγε στο βουνό (εικ. 1)
Είχε μετακινηθεί το φεγγάρι και είχε πάει στο βουνό (εικ. 2)
Το πουλάκι πήγε σε μία θάλασσα (εικ. 3)
Το φεγγάρι έψαξε στο βουνό αλλά δεν βρήκε τίποτα (εικ. 4)
Το πουλάκι έφυγε από τη θάλασσα και πήγε στο δέντρο (εικ. 5)
Ένας άνθρωπος πήγε στη θάλασσα (εικ. 6)




Σε κάθε ομάδα είχε οριστεί ένα υπεύθυνος που είχε την αρμοδιότητα να μοιράζει το χρόνο ομιλίας και να διευθετεί τις συγκρούσεις. Ο ρόλος της νηπιαγωγού ήταν ρόλος παρατηρητή.


Μια φορά και έναν καιρόν ήταν ένα ανθρωπάκι που ήταν στη θάλασσα (εικ. 1)
Συνάντησε ένα σκιάχτρο που είχε πάνω ένα πουλάκι (εικ. 2)
Η κότα έφυγε (εικ. 3)
Στη στεριά είδε ένα τσουβάλι (εικ. 4)
Βγήκε η νύχτα και κοιμήθηκαν όλοι (εικ. 5)
Μετά από λίγο η νύχτα κρύφτηκε (εικ. 6)






Καθώς τα παιδιά δημιουργούσαν τις ιστορίες τους αναπτυσσόταν ένας ζοφερός διάλογος μεταξύ τους. «Ποια εικόνα θα μπει πρώτη; Τι σημαίνει η κάθε εικόνα; Μπορεί μία εικόνα να έχει διαφορετικό νόημα;».

Μια φορά ήταν ένα ψηλό βουνό με ένα δέντρο (εικ. 1)
Ήρθε ένα πουλάκι να καθίσει στη φωλιά του (εικ. 2)
Ήρθε ένας άνθρωπος και βρήκε μία θάλασσα πάνω στο βουνό (εικ. 3)
Φύσηξε ένας αέρας και πέσανε όλα τα φύλλα του δέντρου. Έφυγε και το πουλάκι (εικ. 4)
Ένα ποντίκι ήρθε στη θάλασσα και ο άνθρωπος το πήρε να του κάνει παρέα όταν κολυμπάει (εικ. 5)
Μετά ήρθε το φεγγάρι και κοιμήθηκαν όλοι (εικ. 6)



Αξίζει να σημειώσουμε ότι υπήρξαν ομάδες που παρέμειναν σταθερές στις οδηγίες που είχαν δοθεί και άλλες που παρασύρθηκαν και πρόσθεσαν και δικά τους ζωγραφικά στοιχεία θέλοντας να ενισχύσουν τις ιστορίες τους.


Μια φορά και έναν καιρό ήταν ένα ανθρωπάκι που πήγε να ψαρέψει και του έσπασε το καλάμι (εικ. 1)
Έκοψε ένα κλαρί από ένα δέντρο για να μπορέσει να ψαρέψει. Αλλά του έπεσε μια κουτσουλιά (εικ. 2)
Το πουλάκι έφυγε (εικ. 3)
Και μετά ένα ποντίκι πήγε στη θάλασσα για να κάνει μπάνιο (εικ. 4)
Βγήκε το φεγγάρι (εικ. 5)
Έφυγε το φεγγάρι και ήρθε ο ήλιος. Ο άνθρωπος έστειλε ένα μήνυμα στη γυναίκα του για το πρόβλημα που είχε και πήγε να κάνει μπάνιο (εικ. 6)



Κατά τη διάρκεια των παρουσιάσεων υπήρξαν παιδιά που συνειδητοποίησαν αφηγηματικά λάθη στις ιστορίες και θέλησαν να προτείνουν διορθώσεις και βελτιώσεις.
Η πράξη αυτή μας φανέρωσε  ότι τα παιδιά είχαν αρχίσει να κατανοούν το περιεχόμενο μιας αφήγησης και να εντοπίζουν νοηματικά λάθη.

Μια φορά και έναν καιρό ήταν ένας άνθρωπος (εικ. 1)
Ήθελε να πάει στη θάλασσα (εικ. 2)
Κολύμπησε μέσα στη θάλασσα. Ένα πουλάκι έχασε το δρόμο του (εικ. 3)
Σιγά σιγά έβγαινε το φεγγάρι (εικ. 4)
Βγήκε το φεγγάρι και πήγε το παιδάκι να κοιμηθεί. Το σκυλάκι έχασε το δρόμο του και δεν το ξαναβρήκε (εικ. 5)





Η ερμηνεία των εικόνων στηρίχτηκε σε αυτά που ήδη γνώριζαν τα παιδιά. Κάθε παιδί είχε τις δικές του πεποιθήσεις και βιώματα. Μέσα από αυτή τη δραστηριότητα καθώς ήταν στην αρχή του σχεδίου εργασίας, τα παιδιά άρχισαν να αναρωτιούνται για τη διαφορετική θέαση των εικόνων.

Μια φορά και έναν καιρό ήταν ένα σκυλάκι κοντά στη θάλασσα (εικ. 1)
Και το σκυλάκι πήγε πάνω σε ένα βουνό που στο βουνό ήταν νύχτα (εικ. 2)

Έψαχνε ένας άνθρωπος που είχε το σκυλάκι, το σκυλάκι του. Και ήρθε ένα πουλί και είδε ένα κλαδί όμως αυτός δεν ήταν κλαδί αλλά άνθρωπος μαγεμένος (εικ. 3)

Ο άνθρωπος πήγε στη θάλασσα αλλά δεν βρήκε το σκυλάκι του (εικ. 4)
Ο άνθρωπος έλεγε «Πού είναι το σκυλάκι μου; Πού είναι το σκυλάκι μου; (εικ. 5)
Στο τέλος ο άνθρωπος βρήκε το σκυλάκι του και πήγε σπίτι του και βράδιασε (εικ. 6)


Τα παιδιά στο τέλος της δραστηριότητας βγάζουν τα εξής συμπεράσματα

Η δραστηριότητα αναπτύχθηκε σε τρεις φάσεις:

1η Σχηματισμός ομάδων και δημιουργία ιστοριών.
2η Παρουσίαση στην ολομέλεια των ιστοριών.
3η Συμπεράσματα.

Όλες οι ιστορίες  είναι διαφορετικές.
Έχουν διαφορετικές ιδέες.
Ξεκινάνε διαφορετικά στο χαρτί.
Ο καθένας έχει βάλει τα χαρτιά με άλλη σειρά για αυτό αλλάζει η ιστορία.
Οι εικόνες είναι σα ζωγραφιές και δεν έχουν πάνω γράμματα και μπερδευτήκαμε.
Οι εικόνες μας θυμίζουν κάτι, για παράδειγμα ένα ζώο αλλά άλλο ζώο σε μένα και άλλο σε εσένα.
Έχουμε διαφορετικές σκέψεις στου μυαλό μας και κάθε ζωγραφιά τι βλέπουμε διαφορετικά.
Αν εγώ έχω πάει στο βουνό και ξέρω πως είναι το βουνό και εσύ δεν έχεις πάει δε θα ξέρει ότι αυτό είναι βουνό, θα το πεις αλλιώς, διαφορετικά και θα μπλέξουμε.
(συμπεράσματα - λόγια παιδιών)


Εικονογράμματα






Παρουσιάστηκε στα παιδιά η πραγματική ιστορία που έκρυβαν οι εικόνες (Διονύσης Βαλάσης, Μια περιπέτεια δίχως τέλος. Η ιστορία της γραφής και του βιβλίου).
Κατάφεραν και βρήκαν κοινά σημεία με τις δικές τους ιστορίες.
Από το σημείο αυτό ξεκινάει το μαγικό ταξίδι στην ιστορία της γραφής μέσα από την εξέλιξη του ανθρώπου και του πολιτισμού.



Τα παιδιά αφού τελείωσαν παρά τον ενθουσιασμό τους παρατήρησαν ότι:
Είναι πολύ δύσκολο να γράφεις πάνω σε πηλό γιατί ο πηλός δε χωράει όλες τις ζωγραφιές.
Ο πηλός χαλάει εύκολα.


  
Οι Σουμέριοι και η σφηνοειδής γραφή


















Οι Αιγύπτιοι και τα ιερογλυφικά



Τα παιδιά περιγράφουν την εικόνα



Είναι ένας Φαραώ και κάποιος του τραγουδάει τραγούδια.
Είναι στην Αίγυπτο μέσα στις πυραμίδες.
Βλέπω μια παράξενη γυναίκα που έχει ένα φίδι στο κεφάλι της και ένας άντρα μαύρος παίζει άρπα.
Πάνω από την γυναίκα βλέπω δύο μάτια, μπορεί να είναι η βασίλισσα των Αιγυπτίων.
Της λέει ένα τραγούδι για να την χαλαρώσει.



Από την Αίγυπτο στην Κρήτη




Τα παιδιά αφού επεξεργάστηκαν τον δίσκο αναγνώρισαν τα σύμβολα που επαναλαμβάνονταν και προσπάθησαν να βρουν τη σημασία τους.



Υπάρχει ένας πολεμιστής. Είναι πολεμιστής γιατί έχει τα μαλλιά του σαν τους ινδιάνους και οι ινδιάνοι είναι πολεμιστές.
Ένας άνθρωπος περπατάει.
Υπάρχει ένα λουλούδι.
Βλέπω και ένα πουλάκι. Μπορεί το πουλάκι να λέει κάτι στον άνθρωπο. Μια ιστορία.
(λόγια παιδιών)





















Τα παιδιά έφτιαξαν με τις εικόνες του δίσκου ιστορίες

























Οι εικόνες του δίσκου έγιναν memory



Από την Αίγυπτο στην Αθήνα και σε ένα διαφορετικό εξοστρακισμό



Τα παιδιά αφού άκουσαν την ιστορία του εξοστρακισμού θέλησαν και εκείνα να την εφαρμόσουν με έναν διαφορετικό τρόπο. Θα έγραφαν πάνω σε κάθε όστρακο το όνομα του αγαπημένου τους φίλου και θα εξηγούσαν μετά τους λόγους της επιλογής τους.




Από την Αθήνα στη Ρώμη και τα παιδιά δοκιμάζουν να γράψουν πάνω σε κερί



H μεγάλη ανακάλυψη



















Τα πρωτογράμματα των βιβλίων





Γράφοντας με το σώμα



Γράφοντας με πλαστελίνη



Παντού γράμματα

             


Πηγές
  • Βαλάσης, Διονύσης. Μια περιπέτεια χωρίς τέλος: η ιστορία της γραφής και του βιβλίου. - Αθήνα: Κέδρος, 1995. - 79σ.
  • Βέμη, Μπίλη. Το κουτί της γραφής: πάνω σε τι και με τι: ένα εκπαιδευτικό πακέτο για την τεχνολογία και την ιστορία της γραφής για όλες τις τάξεις του δημοτικού. - Αθήνα: Καλειδοσκόπιο, 1999.
  • Τζωτζάκη, Ντέλια. Όψεις... απόψεις της γραφής. -  Αθήνα: Ελληνοαμερικανικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα, 1994. - 40σ.
  • Donahue, Carol. Η ιστορία της γραφής · μετάφραση και επιμέλεια Μαρίζα Ντεκάστρο. - Αθήνα: Μεταίχμιο, 2009. - 48σ.
  • Kipling, Rudyard - Joseph. Πώς γράφτηκε η πρώτη επιστολή · εικονογράφηση Νικόλας Ανδρικόπουλος · μετάφραση Κατερίνα Μπουνιαλέτου · διασκευή Σωτηρία Δούνη. - Ηράκλειο Κρήτης: Αράδα, 2013. - 27σ.

Εκπαιδευτικό υλικό:
  • Ταξιδιώτης της γραφής / Βιβλιοθήκη Ιδρύματος Ευγενίδου
  • Το Αλφαβητάρι του Μουσείου Μπενάκη / εκδόσεις Παπαδόπουλος





Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου